جهان دوباره به رقابت هسته‌ای بازمی‌گردد

دیپلماسی ایرانی/متن پیش رو در دیپلماسی ایرانی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

پس از سه دهه خلع سلاح هسته‌ای پس از جنگ سرد، که طی آن زرادخانه‌های آمریکا و روسیه بیش از ۸۰ درصد کاهش یافت، سلاح‌های هسته‌ای در حال بازیابی اهمیت خود هستند.
 
پائول ون هوفت (Paul van Hooft)-اندیشکده رند|  دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، اخیراً اعلام کرد که ایالات متحده قصد دارد آزمایش‌های هسته‌ای را از سر بگیرد. مشخص نیست که آیا این شامل سیستم‌های تسلیحاتی جدید می‌شود یا خیر، اما این اعلام، تنش‌های فزاینده بین ابرقدرت‌ها را برجسته می‌کند. خطر یک مسابقه تسلیحات هسته‌ای جدید و گسترش جهانی سلاح‌های هسته‌ای در حال افزایش است.

پس از سه دهه خلع سلاح هسته‌ای پس از جنگ سرد، که طی آن زرادخانه‌های آمریکا و روسیه بیش از ۸۰ درصد کاهش یافت، سلاح‌های هسته‌ای در حال بازیابی اهمیت خود هستند. چین زرادخانه هسته‌ای خود را در پنج سال گذشته از تقریباً ۲۵۰ کلاهک به احتمالاً ۶۰۰ کلاهک سلاح هسته‌ای گسترش داده است، در حالی که روسیه از زمان حمله به اوکراین به طور صریح و ضمنی تهدید به استفاده از سلاح‌های هسته‌ای کرده است. حتی در دوران ریاست جمهوری جو بایدن، اجماع گسترده‌ای در واشینگتن وجود داشت که سرمایه‌گذاری مجدد در سلاح‌های هسته‌ای مورد نیاز است، همان‌طور که در گزارش ۲۰۲۳ کمیسیون کنگره در مورد وضعیت استراتژیک مشهود است.

گنبد طلایی
کشورها در حال سرمایه‌گذاری در سیستم‌های تسلیحاتی جدید برای سلاح‌های هسته‌ای هستند. روسیه اخیراً آزمایش‌هایی با یک اژدر هسته‌ای و یک موشک کروز انجام داده که ممکن است دلیل مستقیم اعلام آزمایش‌های جدید توسط ترامپ بوده باشد. در عین حال، این برنامه‌های تسلیحاتی پاسخی به دفاع موشکی آمریکا هستند که «گنبد طلایی» جاه‌طلبانه‌ترین نمونه آن از زمان «ابتکار دفاع استراتژیک» رئیس جمهور رونالد ریگان در دهه ۱۹۸۰ است. اگرچه نوآوری‌های تکنولوژیکی هنوز با مسابقه تسلیحاتی در آن زمان قابل مقایسه نیستند، اما با سرعت فزاینده‌ای در حال دنبال کردن یکدیگر هستند.

در عین حال، تقریباً تمام توافق‌نامه‌های کنترل تسلیحات از زمان جنگ سرد فسخ شده‌اند. ایالات متحده نمی‌خواهد بدون چین در مورد توافق‌نامه‌های جدید مذاکره کند، روسیه با مذاکرات در شرایط برابر با چین مخالف است و چین خود را به عنوان یک قدرت هسته‌ای بسیار کوچک برای شرکت در آن می‌داند.

رژیم بین‌المللی عدم اشاعه نیز تحت فشار است. از پایان جنگ سرد، سه قدرت هسته‌ای جدید ظهور کرده‌اند: هند، پاکستان و کره شمالی. پیمان عدم اشاعه ۱۹۷۰ برای جلوگیری از گسترش بیشتر سلاح‌های هسته‌ای در نظر گرفته شده بود. اغلب فراموش می‌شود، اما آلمان غربی، ایتالیا، ژاپن، تایوان، کره جنوبی و سایر کشورها همگی در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ خواهان سلاح‌های هسته‌ای خود بودند. ایالات متحده با محافظت از این کشورها زیر چتر هسته‌ای آمریکا، آنها را منصرف کرد.

درجه قطعیت
اما اکنون چندین روند در حال همگرایی هستند. اول، اقدامات رئیس جمهور ترامپ، سوالاتی را در میان متحدان در مورد میزان قطعیت ارائه شده توسط تضمین امنیتی آمریکا مطرح می‌کند. مانند دوره اول ریاست جمهوری او، این امر به بحث‌هایی در اروپا و آسیا در مورد برنامه‌های تسلیحات هسته‌ای خودشان، مانند کره جنوبی، منجر شده است، جایی که سیاستمداران در مورد توسعه سریع یک گزینه هسته‌ای ملی صحبت می‌کنند.

در اروپا، این گزینه هنوز به طور آشکار مورد بحث قرار نگرفته است. اما ترامپ ناتو را به دلیل هزینه‌های دفاعی مورد بازخواست قرار می‌دهد و نقش آمریکا را در اوکراین کاهش می‌دهد و وزیر جنگ او، پیت هگست، در ماه فوریه روشن کرد که اروپا دیگر اولویت اصلی ایالات متحده نیست. این موضع در جدیدترین استراتژی امنیت ملی تأیید شد. اکنون منتظر استراتژی جدید دفاع ملی آمریکا هستیم تا ببینیم این از نظر دفاعی چه معنایی دارد.

دوم، در ایالات متحده در مورد اینکه آیا این کشور سلاح‌های هسته‌ای کافی برای بازدارندگی روسیه و چین دارد یا خیر، و کره شمالی به عنوان یک عامل اضافی، تردیدهایی ایجاد شده است. این مشکل به اصطلاح "دو همتا به همتا" تردیدهای متحدان را تقویت می‌کند.

سوم، به نظر می‌رسد که داشتن سلاح‌های هسته‌ای بار دیگر به یک برگ برنده مؤثر در برابر رقبای غیرهسته‌ای، چه روسیه، اسرائیل یا کره شمالی، تبدیل شده است.

اثر دومینو
خطر اثر دومینو زیاد است. از زمان فسخ توافق هسته‌ای ایران در دوره اول ریاست جمهوری ترامپ، ایران غنی‌سازی اورانیوم را بالاتر از سطح مورد نیاز برای انرژی هسته‌ای از سر گرفته است. ولیعهد عربستان سعودی به روشنی اعلام کرده که در صورت عبور ایران از آستانه هسته‌ای، عربستان سعودی به دنبال سلاح‌های هسته‌ای خواهد رفت، موضعی که در پیمان دفاعی ریاض با پاکستان نیز بر آن تأکید شده است. ترکیه احتمالاً نمی‌خواهد عقب بماند و غیره.

برای کشورهایی که به توسعه سلاح‌های هسته‌ای مایل هستند، بزرگترین موانع نه چندان تکنولوژیکی یا هنجاری، بلکه نظامی – استراتژیک هستند. حملات اسرائیل به ایران در ژوئن امسال نشان می‌دهد که مسیر دستیابی به سلاح هسته‌ای برای یک کشور مشتاق سلاح هسته‌ای بدون بازدارندگی چقدر خطرناک است. در عین حال، اگر کشورهای بالقوه دارای سلاح هسته‌ای دائماً به صورت پیشگیرانه خلع سلاح شوند، جهان آرام‌تر نخواهد شد.

هیچ راه خروجی آسانی وجود ندارد. استانداردهای بین‌المللی تحت فشار هستند و نفوذ اروپا محدود است، اما گزینه‌هایی وجود دارد. وابستگی کمتر به سلاح‌های هسته‌ای آمریکا نیازمند یک دفاع متعارف مشترک قوی است. هرچه اروپا بهتر بتواند از خود در برابر روسیه دفاع کند، آستانه هسته‌ای بالاتر می‌رود. علاوه بر این، اروپایی‌ها باید حداقل در مورد مدیریت ریسک در مناقشات، با کشورهای دارای سلاح هسته‌ای و کشورهای بالقوه دارای سلاح هسته‌ای وارد گفت‌وگو شوند. در نهایت، سرمایه‌گذاری قابل توجهی در دانش مربوط به سلاح‌های هسته‌ای، از بازدارندگی گرفته تا کنترل تسلیحات، مورد نیاز است. انکار این دنیای هسته‌ای جدید بسیار خطرناک است.