سوخو ۷۵ رادارگریز، ارزان و مرگبار/ آیا ایران مشتری جدید‌ترین جنگنده نسل ۵ روس میشود؟

به گزارش خبرنگار حوزه امنیت دفاعی خبرگزاری دانشجو ؛ در حالی که رقابت بر سر تسلیحات نسل پنجم در جهان به اوج خود رسیده است، نام یک پرنده آهنین بیش از پیش در محافل نظامی و تحلیل‌های استراتژیک خاورمیانه شنیده می‌شود: سوخو-۷۵. روسیه که سال‌هاست تلاش می‌کند انحصارآمریکا در بازار جنگنده‌های پنهان‌کار تک‌موتوره را بشکند، با پروژه چک‌میت قمار بزرگی کرده است. اما سوال اساسی برای ناظران نظامی در منطقه خلیج فارس این است: آیا این شوالیه جدید کرملین، گزینه نهایی برای نوسازی ناوگان نیروی هوایی ایران خواهد بود؟

رویای روسی، تولد یک رقیب برای F-35

سوخو-۷۵ برای اولین بار در نمایشگاه ماکس ۲۰۲۱  رونمایی شد. روس‌ها پیام روشنی داشتند: ما جنگنده‌ای ساخته‌ایم که قابلیت‌های نسل پنجم را با قیمتی معادل یک‌سوم رقبای غربی (حدود ۳۰ میلیون دلار) ارائه می‌دهد.

این جنگنده که توسط شرکت یونایتد ایرکرفت کورپوریشن توسعه یافته، به عنوان مکملی سبک‌تر و ارزان‌تر برای جنگنده سنگین و دو‌موتوره سوخو-۵۷ طراحی شده است. از نظر فنی، سوخو-۷۵ بر روی کاغذ یک شاهکار مهندسی مقرون‌به‌صرفه است:

رادارگریزی: طراحی دم V شکل، حذف سکان افقی عقب و تعبیه محفظه‌های داخلی حمل سلاح، سطح مقطع راداری آن را به شدت کاهش داده است.

هوش مصنوعی: این جنگنده به یک کمک‌خلبان مجازی مبتنی بر هوش مصنوعی مجهز است که در نبردهای پرفشار، وظایف ناوبری و مدیریت سیستم‌ها را بر عهده می‌گیرد تا خلبان تنها بر روی شلیک تمرکز کند.

معماری باز: یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های این جنگنده برای مشتریانی مانند ایران، سیستم معماری باز آن است که به خریدار اجازه می‌دهد تجهیزات بومی و تسلیحات ساخت خود را روی جنگنده نصب کند.

وضعیت پروژه در اواخر سال ۲۰۲۵، واقعیت در برابر وعده

با وجود تبلیغات گسترده، پروژه سوخو-۷۵ با چالش‌های جدی روبرو بوده است. تحریم‌های فلج‌کننده غرب پس از جنگ اوکراین، دسترسی روسیه به نیمه‌هادی‌های پیشرفته و کامپوزیت‌های خاص را محدود کرد. در حالی که قرار بود اولین پرواز در سال ۲۰۲۳ انجام شود، اکنون در نوامبر ۲۰۲۵، گزارش‌ها حاکی از آن است که نمونه‌های اولیه هنوز در حال گذراندن تست‌های زمینی هستند و اولین پرواز رسمی به اوایل سال ۲۰۲۶ موکول شده است.

با این حال، روسیه عقب‌نشینی نکرده است. اخبار جدید نشان می‌دهد که مهندسان سوخو در حال کار بر روی سه نسخه متفاوت هستند: تک‌سرنشین، دو‌سرنشین (آموزشی/رزمی) و نسخه کاملاً بدون سرنشین. نسخه بدون سرنشین به طور خاص با دکترین‌های نوین جنگی که بر همکاری پهپاد و جنگنده تاکید دارند، همخوانی دارد.

ایران و سوخو-۷۵، پای نسل5 به نیروی هوایی باز می‌شود؟

بحث خرید احتمالی سوخو-۷۵ توسط ایران، ریشه در نیازهای عملیاتی نیروی هوایی اایران و همچنین جایگاه جنگنده های نسل 5 در معادلات نبرد دارد. پس از ماجرای طولانی و پرفراز و نشیب خرید جنگنده‌های سنگین سوخو-۳۵، کارشناسان معتقدند سوخو-۷۵ می‌تواند قطعه گمشده پازل دفاعی ایران باشد. 

البته لازم به ذکرهست که تا الان هیچ منبع رسمی اقدام به خرید یا حتی ابراز تمایل ایران برای خرید چک میت را تایید نکرده است.

۱. استراتژی ترکیب بالا و پایینبسیاری از نیروهای هوایی مدرن جهان از ترکیب دو نوع جنگنده استفاده می‌کنند: تعدادی اندک از جنگنده‌های سنگین و گران‌قیمت برای برتری هوایی (مثل F-15 یا Su-35) و تعداد زیادی جنگنده سبک‌تر و ارزان‌تر برای انجام ماموریت‌های متعدد تاکتیکی (مثل F-16 یا F-35).ایران با داشتن سوخو-۳۵ (در صورت تکمیل تحویل) به برتری هوایی دست می‌یابد، اما برای جایگزینی صدها فروند اف-۵، اف-۴ فانتوم و میگ-۲۹ قدیمی، به گزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه و پرتیراژ نیاز دارد. سوخو-۷۵ دقیقاً برای همین نقش طراحی شده است.

۲. همخوانی با دکترین پهپادی ایرانایران یکی از قدرت‌های پهپادی جهان است. نسخه بدون سرنشین سوخو-۷۵ یا قابلیت این جنگنده برای کنترل دسته‌ای از پهپادها (Loyal Wingman)، می‌تواند با شبکه پهپادی قدرتمند ایران یکپارچه شود. تصور کنید یک خلبان سوخو-۷۵ ایرانی بتواند در آسمان خلیج فارس، چندین پهپاد تهاجمی «کرار» یا «شاهد» را همزمان هدایت کند؛ این یک کابوس برای سیستم‌های پدافندی دشمن خواهد بود.

۳. مسئله انتقال تکنولوژی

برخلاف سوخو-۳۵ که یک پلتفرم بسته و کامل است، روسیه برای کاهش هزینه‌های توسعه سوخو-۷۵ به شدت به شرکای خارجی نیاز دارد. این فرصتی طلایی برای ایران است تا نه فقط یک خریدار، بلکه یک شریک توسعه باشد. ایران همواره به دنبال بومی‌سازی تسلیحات است و معماری باز سوخو-۷۵ می‌تواند به مهندسان ایرانی اجازه دهد وارد عرصه عملیاتی طراحی و تولید جنگنده نسل 5 شوند.

موانع و چالش‌ها

با وجود تمام مزایا، خرید سوخو-۷۵ توسط ایران با موانع بزرگی روبروست:

ریسک کاغذی بودن: تا زمانی که این جنگنده پرواز نکند و در میدان عمل (احتمالاً در اوکراین) آزمایش نشود، خرید آن یک ریسک بزرگ است.

زمان تحویل: این جنگنده هنوز کامل نیست و راه طولانی تا عملیاتی شدن دارد.

فشارهای ژئوپلیتیک: هرگونه قرارداد نظامی بزرگ بین تهران و مسکو، واکنش شدید آمریکا و کشورهای اروپایی را در پی خواهد داشت. 

دیدگاه تحلیلگران

روسیه می‌داند که بدون سفارش خارجی، خط تولید سوخو-۷۵ اقتصادی نخواهد بود. ایران، در کنار هند و ویتنام، جدی‌ترین گزینه برای نجات این پروژه است. اگر تهران تضمین مالی دهد، مسکو حاضر است امتیازات فنی بی‌سابقه‌ای بدهد.

از سوی دیگر، تحلیلگران غربی بر این باورند که علاقه ایران به سوخو-۷۵ ممکن است اهرمی برای فشار به روسیه جهت تسریع در تحویل سوخو-۳۵‌ها  باشد.

سوخو-۷۵ برای ایران، مانند تیغی دو لبه است. از یک سو، این جنگنده می‌تواند ارزان‌ترین بلیت ورود ایران به باشگاه دارندگان جنگنده‌های رادارگریز نسل پنجم باشد و توازن قوا را در خاورمیانه به نفع تهران تغییر دهد. از سوی دیگر، تاخیرهای مکرر روسیه و مشکلات فنی احتمالی، آن را به یک قمار بزرگ تبدیل کرده است.

در حالی که ارتش ایران به دقت آسمان را رصد می‌کند، باید دید آیا «چک‌میت» روسی می‌تواند در صفحه شطرنج خاورمیانه، مهره‌های بازی را به نفع ایران تغییر دهد یا خیر. پاسخ این سوال احتمالاً در اولین پرواز آزمایشی این جنگنده در سال ۲۰۲۶ مشخص خواهد شد.